ऐतिहासिक डोटी राज्यकालिन क्षेत्रमाइ एक हजार बर्ष है लै  पैलि  बटि है प्रचलित लोक भाषा डोट्यालि भाषा एक सम्पन्न भाषा हो । गौरा पर्वको सास्कृतिक क्षेत्र यै भाषाको आधार छेत्र भया बरे लै पछिल्ला २५०बर्ष यिथा राजनैतिक रूपले कुमाउँ रे डोटि अलग भया।कुमाउनी  डोट्यालि रे सिजालि भाषाको आधार एकै भया लै बिस्तारै यिनले अलग अलग भाषाको स्वरूप लि राखि छ। कालि पश्चिम कुमाउनी कालि सेतिका बिच डोट्याली रे सिजा खप्तड रे मस्टा प्रभाब छेत्रमाइ सिजालि भाषाको बिकास भयो ।
डोट्यालि भाषा एक सम्पन्न लोक भाषा हो,विबिधताले भरीनो  यैको लोक साहित्य जति बिकास होइ रै छ। डोटी राज्यकालमाइ यै ले सरकारी काम काजकि भाषाको मान्यता पायीकि कुरडि उति बेलाका अभिलेखन ले प्रमाणित गरन्छ। लोक व्यबहारमाइ यो भाषा आजिलै  बोल्ल्या मान्सनकि कम्ति नाइ थिन।  लोक प्रचलनमाइ मात्तरै नाइ यैको आधुनिक प्रयोगलै क्रमस बिकसित अवस्था तिर ऐतिर बड्डा छ।

भाषिक बिकासका प्रयासका रूपमाइ शब्दकोष निर्माण, व्याकरण लेखन, पत्रपत्रिका प्रकाशन, आमसंचारका माध्यम रेडियो टेलिभिजनमाइ कार्यक्रम प्रसारण, साहित्यिक रचना लेखन-प्रकाशनका भौतकाम होइ रयान। यै भाषाले सम्बिधान अनुसार राष्ट्रिय भाषाका रूपमाञि मान्यता पाउना संङ्ङै स्वतन्त्र भाषा हो भणि अन्तराष्ट्रिय रूपमाइ ISO code पाइबरे प्रमाणिकरण हुनु लै महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। भाषा आयोगले प्रादेशिक रूपमाइ सरकारि कामकाज कि भाषाका रूपमाइ सिफारिस गरिबरे यो एक स्वतन्त्र रे लोक व्यवहारकि भाषा हो भणि भण्णु लै झिक महत्वपूर्ण छ।

यै भाषाका शब्द भणारकि कुरडि गरञ्जा  यो एक लोक भाषा भया रे बिकास-संरक्षणकि लेखा ढिला प्रयास सुरू भयालै, यै भाषाका शव्द थोपड्याइ बीर वहादुर चन्द(डोट्यालि शव्द भणार), आर डि प्रभास चटौत(वृहत डोट्यालि शब्दकोष) , बाशुदेव भाइसाव(डोट्यालि लोकोक्ति कोश तथा वाङमय कोष) केशवदत्त भट्ट(मेलौली बैतडी उखान संग्रह) को महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। त्यस्तै भाषिक व्याकरण लेख्दामै देवराज भट्ट शर्मा (पहाडी व्याकरण विवेचन),प्राध्यापक श्रीधर पन्त (डोट्यालि व्याकरण)महाकाली साहित्य सङ्गम (आधारभूत डोट्यालि व्याकरण)महत्वपूर्ण प्रकाशन हुन। यिनमाइ देवराज भट्ट रे श्रीधर पन्त जीको व्याकरण परम्परागत व्याकरण कि शैलिमाइ लेखि रयान भण्या महाकाली साहित्य संगमले भाषा वैज्ञानिक आधारमाइ व्याकरण बनौन्या प्रयास गरि राइछ। बिक्रम सम्बत २०३०का दशक पछा औपचारिक लै रे अनौपचारिक ढङ्ङले लै डोटी छेत्रको भाषिक साहित्यिक, सास्कृतिक अध्ययन व्यापकरूपले हुन पस्या पछा  बिभिन्न अध्ययननका सिलसिलामाइ यै भाषाका शब्द अनेक खोज अनुसन्धान, साहित्यिक रचना,पत्र पत्रिका प्रकाशनमाइ संकलित होइ रयान। गुगुल्डि, सोराइ, सुदूर चिनारि जसा पत्रिका यै भाषाका शब्द संकलनका निका श्रोत होइसक्कान।२०४७ साल पछाका अवस्थामाइ डोट्यालि भाषिक लेखन रे संरक्षणमाइ भौत प्रयास मात्तरै नाइ भया भाषिक सास्कृतिक अध्ययनलै बडिरैछ। भाषा रे तैका शब्दनो संरक्षणको खास माध्यम भणेको यैका बोल्ल्या मान्स कति बोल्लान भण्यालै हो ।यो मतारि भाषा भया मान्स यिथ उथ भाइर देश फैलन्जा जाॅ जनान उइ ठौर लै अफनि भाषा संस्कृति पुर्यौनान भण्या तै ले भाषिक बिकासमाइ मथत्त गरन्छ।

भाषाका बोल्ल्या मान्सै बडिबरे नाइ हुनो तै कि मौलिकता बचाउन सक्कु ठूलि कुरडि हो ।अइलका बकतमाइ भौत जसा पुरना मतारि भाषा हरान्लारयान। और बढी प्रचलित बिकसित भाषान्ले चेपिबरे भौत भाषानको अस्तित्व संकटमाञि छ। जस्या पानि ओरला बगन्छ तस्या भासालै सजि तिर ऐतिर बड्ड सक्या बाच्चान। शब्दकोषलै भाषा जोगौन्या, प्रयोगमाइ सजि गद्या माध्यम हो।
डोट्यालि भाषाको शब्द भणार भरिनो छ, अइल सम्मका भयाका प्रयास भौत नाइ हुन केइ प्रयास हुन पैरयान भोलका दिननमाइ यै विषयमाइ लगातार लागिरनाइ जरूड़त होलि।यै भाषाकि मतारि भाषा संस्कृत हो, संस्कृत बटिहै बनिकि सौरसेनि/खस प्राकृत भाषाको आधुनिक स्वरूप मानस खण्डकि कुमाउनी, डोट्याली, सिँजाली, नेपाली भाषा हुन। डोट्यालीमाइ तत्सम रे तदभव दुयै रूपका शब्द पाइनान। जस्या :

तत्सम : वैश्वानर अग्नी,पितर,गाइ
तद्भव :आगो, माकुडि, इजा ,गावड़ि बरिखा

यै भाषामाइ अफनाइ (मौलिक)शब्दनकि लै कमताइ नाइ थिन। कुलै, पौला, पुइला, खुट्ट्यासो, वलाइ, -----खर्क, जेवालो, छेपाली, अनभै, खिरिखोस,

अन्य भाषीनका सम्पर्कमाइ औन्जा "पौना" शव्द लै सपै भाषानमि आउनु स्वभाविक हो-लाल्टिन, पैजमा, उकिल, चस्मा, फौन्दार, हौल्दार, तौलिया, सिक्रट, फुन्टिन कापि, जसा शव्दलै यै भाषाले पचाइ सकि रख्यान। भासामाइ चाइन्या शब्द ल्याउनु अफना हिसापले प्रयोग अद्दु निको हो लै त अइलका बकतमाइ अनापसनाप शब्दनै नक्कल, अफना लवज" इजा वुवा " छनाछनाइ "मम ड्याड----"सिक्दा सिकौनामाइ जो लागि रयाउ तैलै भाषिक मात्तरै नाइ रे सास्कृतिक संकट लै निउत्तारया जै अफनी पछ्याण मेटिन्याइ हो तै प्रति चेत हुनु पड़न्छ।

भाषाकि कुरड़ि अरन्जा " कसै गाउकि बोलि कसै गाउकि गालि "यो पुरानुइ किस्सा हो, मान्स -मान्स, मौ-मौ,गाउँ-गाउँ, ठौर-ठौर बोलि लवज फरक हुन्छ तो स्वभाविक हो। कै ठौर कै मान्स कि भाषा एकै हो काॅ कै कि फरक हो भण्णाकि लेखा भाषा लवज (वोली वचन)को मूल रूपकि हो?, एक आपसमाइ बुज्ज सकि छकि नाइ?वाक्य संरचना लिङ्ग वचन आदिको व्यबस्था कसो छ?यिसि कुरडि ध्यान नदिइ बरे २।४ शब्द फरक हुन्जाइ है तो त अर्खी बोलि हो भण्ण नाइ सोबानो।  भुगोल, सम्पर्क, शिक्षा,जीवन शैली जसा कुरडिनले एकै भाषाकि बोलिमाइ केइ फरक होइसकन्छ। भाषिक वैयाकरणिक व्यवस्था एकै भया अवस्था सम्म तो एकै भाषा रै रन्छे। भाषाको आधार भण्यो शव्द भणार लै हो। शब्द भणारमै रया शब्दनको सामर्थ्य जति झिक हुन्छ उति भाषा वलिई हुन्छे।डोट्यालि भाषाका शब्दनको भणार खोतलन्जा अभिधा लक्षणा ब्यञ्जना सपै किसमका अर्थ/भाव दिन्या शब्द यै भितरि छन।

भाषा समृद्ध तब हुन्छे जब पुरना शब्द बाँचि रनान नौला शब्दलै अफनि ठौर बनौनाइ रनान। शब्दनिर्माण प्रकृया चलि रन्छे। बोल्ल्या लेख्ख्या पड्ड्या बड्डाइ रनान। यै कि लेखाइ भणारमाइ अनेक किसमका शब्द मिल्ला पड्डान। हमरि मातृभाषाका भणारै तिर डीठ हाल्याले एक सम्पन्न भाषामाञि हुन्या सपै किसमका शब्दन कि कमताइ नाइ थिन। जस्या:
सामान्यार्थक शब्द, अनुकरणात्मक, समानार्थी, अनेकार्थक, बिपरितार्थक,,पर्यायवाची, उखान, टुक्का, उपमा-प्रतिक,परिमेय नाम पदावलि(एक घुटका बाटुली,एक छाक खाना)सार शब्द,भावपूर्ण शब्द, आदरार्थी, पारिभाषिक, प्राविधिक द्वित्व,सामासिक ,प्रत्ययान्त उपसर्गिक, श्रुतिसम भिन्नार्थक, एकार्थक लगायतका शब्द भणार भौत छ ।यिन थोपड्याइ प्रयोगमाइ ल्याउनु जरूड़ि छ जै ले नेपाली लगाइतका और भाषान कि उब्यान्द माइ लै योगदान  दिइ सकन्छ।

डोटेली भाषाका शब्द अध्ययन  अइल सम्म  लयाका जम्का भौत सराहनिय छन, लिखित प्रकाशित सामग्री शव्द थोपड्युनाकि महत्वपूर्ण श्रोत भया बरे लै दुरदराज उनाकुनाका मान्सन सित भयाका भौत शब्द हरान्ला रयान। पैलिकि नना छना सुण्या केइ लवज याद औनान जस्या-एइ!बुदी पानि औड्डइ।बुदी थगिग्यो बुचि ला।बुदि, औड्डु, बुचि जसा शब्द अच्याल कम सुणिनान। यिनरो अर्थ खोजञ्जा :
बुदि=भौल्या, भव्वा भाइ
औड्डु =साद्दु
बुचि=बुइ, पिठि

यिसो विचार अरञ्जा  हम अफनाइ भुगोल भितरि कि अर्खि बोलिका शब्द पर्यायवाची या समानार्थी शब्दका रूपमाइ प्रयोग गद्द सक्दाउ। अइल अलग अलग गाउँका मान्स सहर या मालमदेश तिर बसाइ सद्दारयान तैले भाषिक एकिकरणमि मथत्त गर्दा छ।सपै ठौरका शब्द मिसिबरे एक हुनु सकारात्मक हो भण्या एकले अर्कालाई चेप्दु निको नाइ हो। यै कि ल्या कोषकारनले सपै ठौरका    शब्द मिलाइबरे शब्द भणार बनाउन सक्दु पड़न्छ। गद्दु-गर्दु-अद्दु, मि- माइ -खि, जसा भाषिका भेदका शव्द  परष्पर सम्प्रेषणिय छन। यिसा शब्द पर्यायवाची या समानार्थी शब्दका रूपमाइ प्रयोग हुन सक्दाहन।  यिसि कुरड़िनमि भेद खोजिबर अल्सनु फल्सनु भणि अलग धेकाउन खोज्दु वुद्दिमानि होइन। लेख्द्या मानसनले लगै जण्याबुज्या सम्म स्थानिक भेदनमाइ समन्वयात्मक रे समन्यायिक शैलि अपनयाले भाषिक स्तरिकरण ऐतिर बडलो। शब्दकोष आफूइमाइ एक ग्यानको भणार हो। भाषा सिक्द, सिकौनामाइ मात्तरै नाइ भाषिक बिश्लेषण, चाइया अन्सारका शब्द छानि साहित्य सिर्जना गद्दाइ, अभिब्यक्तिको भाव पैलौनाइ लै यैको महत्व रन्छ।

समय परिस्थितिका गद्दा मान्स अफनाइ शब्द बिसद्दाइ जनान, प्याउलो, पेटार भुलिबरे बक्स-बगस होइग्यो। अण्ठाण-प्रोबल्म, ओ इजु!हे!माटि-ओ माइ गौड हुन्ना छ, यो भाषिक साम्राज्यवादी प्रभाव लै हो।  सुचना प्रबिधि/संचार यातायातमाइ भया बिकासले अइल संसार भौत टडा नाइथिन। शब्दनको प्रसारलै झिक हुन्नाछ। बिकसित अबस्था कि दुनियाँका चेपमुणि अविकसित अवस्ताकि समाज हरान्लाछे। एक तिर कोइ अफनि भाषा संस्कृति फैलौनामाइ लागि रयान भण्या हम कोइकोइ उनरि हुइहुइका पछा दौडि आफु आफूजसा न, उनजसा इथा न  उथा हुन पसिरयाउ। यै को मतलब हमले कोच्मड़ि रनु हो भण्ण्या नाइ हो। यित्तेलाइ स्व देवराज भट्ट शर्मा कि भणाइ याद आउछे :

सिक्दु संसारकि भाषा अफनि उन्नति गद्दु हो
बिसद्दु इजुकि भाषा डुब्दु बुड्डू उजड्डु हो

संसारमाइ बिकसित समाजा मान्सरे उनरा काम बटि है सिक लिनु पड़न्छ-उन अफनि स्थानियता नमारिबरे तसैलाइ बिकसित गरि संसार फैलौन्ना रयान, अफना पुर्वजनको ज्ञान परिष्कार गरि बरे बेच्चारयान। हम अफनु भात छाड़ि कर्कला हात पैरयाउ।