इतिहासमाइ कभै कभै लोक आख्याननमाञि वर्णन गरिएका मान्सुनको लै वर्णन पाइछ। ये मध्ये हलरया नाउका रजाको लोक कथालै एक छ। चम्फावतका रजा मध्ये हलराया लै एक थ्यो। उइका सात रानीन् थिन्। तबलै उ निसन्तान भयो हुनाले दुखी भै रन्थ्यो। पैतिर उइलाइ  एक जङ्गलमाइ  ऋृषि कन्या मिलि रे कलावती नौ गरेकि यै कन्या सित ब्या गर्या पैतिर रजा सुख पाउन्या भयो ।
 रजाकि सात रानीन्  कलावतीसित रीस गर्न पसिन। उनले उइको नान्तिनु जन्मने बेला उइका अँखा मुणि पट्टि बादि दी रे बच्चा समाइबरे और ठौर लै गैन। रानीका मुखैनि सिलो लोड़ो राखिबरे,  तोइलाइ त सिलो लोड़ो जन्म्यो भणि ठगि दियो। उइका नन्दिना गोठ खिति दियो। गोठमाइ गाइको थुन चुसीबरे बाच्यो धेकिबरे रानीन् ले उइलाइ नुनकि भकारि हाल्यो। संयोगले नान्दिनु खाणकि भकारि पड्यो रे खाँण खाइबरे बाँच्यो। 
 तति गरि नाइभ्यो रे आखिरमाइ रानिनले मिलिबरे उइलाई फलामकि पेटिमाइ बन्द गरिन। गाड़ बगाइ दियो। भाग्यले तो बगस एक माझि (घटाल)का फेला पड्यो। उइले तै बालको पालन पोषण गर्यो। एक दिन तो बालक काठका घोड़ामाइ चडिबरे रजा नोलामाञि झाइ मेरो घोड़ो पानि खान्छ,सबै छाड् भणि हकार्न पस्यो। रानीन् सम्म कुरडÞि पुगि। रजालै नोला अया। रजाले सुन्नर बालक धेक्यो रे हाँसिबरे भण्यो– “ अला! नन्दिना काठो घोडो काइ पानि खान्छ त? तै त मूर्ख रै छै। “ यो कुरड़ी रजाबटि है सुणि बरे तै बालकले भण्यो– “ मान्स बटि है सिलो लोड़ो जन्मन्छ भुण्या  त  काठो घोड़ो पानि क्याइ नाइ खालो। “ रजाले अचम्म माण्यो  , साच्चि कुरडÞि हो त भुणिबरे , बालकलाई फकायो, बालकलै इसाइ मौका खोजनलाथ्यो। उइले रानीन् कि सपै कठवुद्धिकि कुरडÞि बताइ  । यि सपै कुरडÞि सुणि राजा अफनु चेलो पाइबरे भौत खुसि भयो। रानि कलावतिलै खुसी भैन। रजाले रिसाइबरे अफना सातै रानीन् मारी दिन्या आज्ञा दियो। यै बिच रजाकि रानीनले तन सपै अफना सौतानलाइ माफ गरि दिन्या बिन्ति राजामाञि लायो हुनाले तन बाँचिगैन ।तो बालक पैतिर नामी रजा भ्यो। ग्वालदेउता भुणि तै रजाकि पुजा अच्याल लै हुन्छे। हमरि तिरलै हलरायाको फाग गाईछ। 
इस्या कि धेकिन्छ भण्या हमरा लोक कथानमाइ वर्णन गरिना मान्सनको सम्बन्ध इतिहास लै निश्चित रख्ख्या रै छ। हामले खोज्जु पड्ड्या उर्जस हुन पडÞि। 
(श्रोत–गुगल्डि अंक ३० फागुन २०५६)